Skala problemu: co wiemy o nas sami?
Rozpocznijmy od konkretnego przykładu, który pokazuje skalę zbierania informacji. Dziennikarz z Krakowa, Marcin, postanowił sprawdzić, ile danych o sobie można kupić na czarnym rynku. Za zaledwie 23 dolary otrzymał imponujący raport składający się z piętnastu stron. Dokument ten zawierał nie tylko podstawowe dane kontaktowe, ale także historię wynajmowania mieszkania w Warszawie sprzed sześciu lat czy imiona i daty urodzenia jego najbliższej rodziny.
Co więcej, w raporcie znalazły się preferencje polityczne, których Marcin nigdy publicznie nie deklarował. System wywnioskował je na podstawie jego aktywności w internecie. Lista zainteresowań zaczynała się od fotografii górskiej, a kończyła na technicznych detalach dotyczących turbosprężarek do silników diesla. To, co miało być materiałem do artykułu, zamieniło się w półroczną walkę o usunięcie tych informacji z sieci.
Kim są data brokerzy?
Mówimy tutaj o branży, której większość użytkowników internetu nie zna nawet z nazwy. Data brokerzy to firmy, które agregują, przetwarzają i sprzedają dane o ludziach, których w życiu nie spotkali. Ich obroty roczne są obecnie ponad cztery razy większe niż globalna sprzedaż biletów do kin oraz nagranej muzyki razem wzięte. To potężny biznes, który generuje przychody przekraczające ćwierć biliona dolarów rocznie na skalę światową.
Nie są to przestępcy działający z piwnic, lecz poważne korporacje notowane na giełdach. Firmy takie jak Acxiom posiadają profile ponad dwóch miliardów ludzi z ponad sześćdziesięciu krajów. Experian, znany głównie z raportów kredytowych, wycenia swoją część biznesu związaną z danymi na miliardy dolarów. Działają one legalnie, mają swoje działy compliance, lobbystów i uczestniczą w konferencjach branżowych.
Skąd biorą się te dane?
Najważniejsze pytanie brzmi: skąd te firmy wiedzą tyle o nas? Okazuje się, że żaden ze strumieni danych nie wymaga włamywania się do telefonu ani hakerskich ataków na skrzynkę pocztową. Pierwszym źródłem są publiczne rejestry. Państwo zbiera informacje na mocy obowiązujących przepisów i w pewnym zakresie je udostępnia. Rejestry sądowe, hipoteczne, wpisy do KRS czy dane z postępowań cywilnych są automatycznie scrapowane przez boty.
Data brokerzy ujednolicają te informacje i sklejają je w spójne profile. Do podstawowych danych z rejestrów dokładają kolejne warstwy informacji pochodzące z innych źródeł. Proces ten jest całkowicie zautomatyzowany i działa non-stop, tworząc coraz bardziej szczegółowy obraz każdego obywatela, który ma dostęp do internetu lub korzysta z usług komercyjnych.
Programy lojalnościowe jako źródło wrażliwych danych
Drugim ogromnym strumieniem informacji są programy lojalnościowe. Karty takie jak Moja Biedronka, Lidl Plus czy Empik Premium zbierają historię naszych zakupów od momentu założenia konta. W zamian za drobne rabaty oddajemy szczegółowy wgląd w nasze nawyki żywieniowe, zdrowotne i konsumpcyjne. Te dane są regularnie sprzedawane dalej przez operatorów programów.
Jest to działanie legalne, ponieważ akceptujemy regulamin przy rejestracji. Problem polega na tym, że rzadko ktokolwiek czyta te dokumenty do końca. Tym samym świadomie, choć często nieświadomie co do konsekwencji, wyrażamy zgodę na przetwarzanie i dalszą dystrybucję naszych danych osobowych przez trzecie strony komercyjne.
Telemetria z aplikacji mobilnych
Trzecim, w naszej ocenie najbardziej problematycznym źródłem, jest telemetria pochodząca z aplikacji instalowanych na smartfonach. Badania przeprowadzone przez dziennikarzy Washington Post wykazały, że w ciągu jednego tygodnia telefon może wysyłać dane do tysięcy ukrytych trackerów. Każda aplikacja, którą instalujemy, może zbierać informacje o naszej lokalizacji, urządzeniu i zachowaniu.
Te dane są następnie agregowane i łączone z informacjami z innych źródeł. Dzięki temu firma nie musi znać Twojego imienia, aby wiedzieć, gdzie mieszkasz, jak dojeżdżasz do pracy i jakie masz zainteresowania. Profilowanie opiera się na korelacji danych z różnych platform, co pozwala na niezwykle precyzyjne targetowanie reklam i profilowanie psychograficzne.
Co możemy zrobić, aby ograniczyć ślad?
Wydaje się, że walka z tym systemem jest nierówna, jednak istnieją metody na zmniejszenie swojej widoczności. Pierwszym krokiem jest regularne sprawdzanie, jakie dane o nas krążą w sieci. Istnieją usługi pozwalające na usunięcie profili z baz data brokerów, choć często wymaga to cierpliwości i systematyczności, jak w przypadku Marcina.
Warto również ograniczyć liczbę instalowanych aplikacji i ściśle kontrolować uprawnienia przyznawane im. Wyłączanie zbędnych usług lokalizacyjnych oraz przeglądanie ustawień prywatności w mediach społecznościowych może znacząco ograniczyć ilość danych, które trafiają do agregatorów. Pamiętajmy, że każda aktywność w sieci zostawia ślad, który może zostać wykorzystany komercyjnie.