Kiedy tylko padła informacja o przyspieszeniu prac nad ustawą dotyczącą blokowania nielegalnych treści w sieci, internet zalał fala oburzenia. Wiele osób widzi w tych zmianach bezpośrednią drogę do cenzury i ograniczania wolności słowa. Obawy te są zrozumiałe, zwłaszcza gdy słyszymy o możliwości usuwania mowy nienawiści bez formalnego wyroku sądu. Jednak zanim poprzestaniemy na emocjach, warto zadać sobie fundamentalne pytanie o obecną rzeczywistość cyfrową. Kto tak naprawdę decyduje dziś o tym, jakie treści znikną z Twojego ekranu? Odpowiedź może być zaskakująca i mniej pochopna niż wydawałoby się na pierwszy rzut oka.
Często słyszę zarzuty typu 'what aboutism', czyli odwracanie uwagi poprzez wskazywanie na podobne problemy po drugiej stronie barykady. Nie zgadzam się jednak z tym, że takie porównania są bezwartościowe w kontekście analizy mechanizmów kontroli informacji. Dlatego postanowiłem przeanalizować każdy zarzut wobec nowej ustawy na chłodno i rzeczowo. Temat ten jest niezwykle ważny, ponieważ dotyczy bezpośrednio tego, co codziennie widzimy w internecie. Dotyczy również kwestii, kto posiada realną władzę nad narracją publiczną w środowisku cyfrowym.
Kontekstem tych zmian jest Digital Services Act, czyli unijne rozporządzenie o usługach cyfrowych, do którego Polska ma obowiązek się dostosować. Termin na wdrożenie przepisów minął ponad dwa lata temu, co skutkowało skierowaniem sprawy przeciwko Polsce do Trybunału Sprawiedliwości UE. W końcu zeszłego miesiąca dokonaliśmy minimalistycznego wdrożenia DSA, po tym jak prezydent zawetował pierwszą wersję ustawy. Rząd podzielił projekt na dwie części, aby przyspieszyć proces legislacyjny i spełnić unijne wymagania.
Pierwsza część ustawy, która już została podpisana, wchodzi w życie w listopadzie i dotyczy głównie kwestii technicznych oraz organizacyjnych. Określa ona, kto koordynuje procesy nadzoru, gdzie składane są skargi oraz jakie kary mogą być nałożone za naruszenia regulaminów. Od tego dnia prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej staje się lokalnym szeryfem nadzorującym działania gigantycznych platform internetowych. Obejmuje to takie serwisy jak Facebook, Instagram, X czy TikTok, które dotychczas działały w pewnym swobodzie regulacyjnej.
Druga ustawa, uchwalona przez Sejm 8 października i poprawiona przez Senat 13 października, dotyczy precyzyjnie treści blokowanych. To właśnie ten dokument wywołał największe kontrowersje i obawy przed państwową cenzurą treści w sieci. Ustawa określa, jakie materiały mają być usuwane oraz kto i na czyj wniosek ma o tym decydować. Obecnie oczekujemy jedynie decyzji prezydenta, który może podpisać ustawę lub ją zawetować.
Aby zrozumieć skalę problemu, musimy ustalić, kto obecnie naciska przycisk i decyduje za nas, co jest dobre, a co złe w internecie. Obecnie tę rolę pełnią same platformy społecznościowe, takie jak YouTube czy TikTok, działając w oparciu o własne regulaminy. Algorytmy decydują, co zobaczysz, a wewnętrzne zespoły moderacyjne arbitralnie usuwają treści bez transparentnego procesu.
Decyzje te zapadają na podstawie prywatnych regulaminów firm, a nie prawa państwowego ani wyroków sądów. Często usunięcie wpisu następuje bez jakiegokolwiek wyjaśnienia dla użytkownika, który czuje się poszkodowany przez niesprawiedliwą cenzurę algorytmiczną. Minister Gawkowski wskazał na alarmującą statystykę, mówiącą, że z 100 wniosków użytkowników tylko raz platforma wyjaśniła powód usunięcia. Choć minister nie podał źródła tej statystyki, przytoczył konkretny przykład z serwisu X.
Zgłoszenie wysłane 9 października o godzinie 9:00 rano przez dziewięć godzin pozostawało bez jakiejkolwiek odpowiedzi ze strony administracji. Dopiero po dwóch dniach platforma łaskawie uznała, że zgłoszona treść jednak nie narusza prawa ani regulaminu. Sytuacja ta pokazuje, że obecnie platformy mają uprawnienia przypominające funkcje sądu, decydując o legalności treści. W tygodniu po atakach służby interweniowały w ponad stu przypadkach publikowania lub pochwalania przemocy.
W mniej więcej połowie tych przypadków platformy nie reagowały wcale lub usuwały wpisy dopiero po kilku dniach opóźnień. Nie chodzi tu jedynie o szeroko pojętą przemoc, ale także o treści nawołujące do nienawiści i terroru. Od lat obserwuję ten problem i wiem, że brak skutecznych mechanizmów kontroli jest realnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa społecznego. Nowa ustawa ma na celu zniwelowanie tej luky prawnej i zwiększenie odpowiedzialności gigantów technologicznych.
Warto jednak pamiętać, że wprowadzenie nowych regulacji nie powinno prowadzić do nadużyć władzy ani ograniczania legitymnych form wypowiedzi. Musimy znaleźć złoty środek między ochroną obywateli przed szkodliwymi treściami a zachowaniem wolności słowa w internecie. Tylko transparentne i sprawiedliwe mechanizmy kontroli pozwolą na budowanie zaufania do nowych rozwiązań prawnych. Mam nadzieję, że dyskusja ta będzie trwała i nie przestaniemy zadawać trudnych pytań o przyszłość internetu.